Grein frá LL: Að fara villigötur

Að mati LL hafa síðustu sendingar yfirvalda í garð lögreglumanna ekki verið eins og best verður á kosið og vinnubrögðin með þeim hætti að geta skapað óþarfa óánægju og hættu um að verið sé að setja niður mikilvæg efni er varða réttindi og starfsumhverfismál lögreglumanna.

LL varar við afleiðingum þess ef mikilvæg réttinda- og starfsumhverfismál lögreglumanna eru ekki unnin í fullu og virku samráði og samstarfi við lögreglumenn. Í slíkum efnum nægir ekki að ræða eingöngu við lögreglustjóra og hafa samráð við forstöðumenn og/eða stjórnendur sem eru fulltrúar þeirra.

Aðilar kjara- og stofnanasamnings eru tveir, annars vegar íslenska ríkið og lögreglustjórarnir, sem fara með hagsmuni stofnana og ríkisins, og svo hins vegar Landssamband lögreglumanna, sem fer með hagsmuni lögreglumanna sem félagsmanna og starfsmanna er varðar m.a. kjör, réttindi þeirra og skyldur, félagslega, menningarlega og stéttarlega hagsmuni o.fl. Alltaf ætti að vinna að breytingum í samstarfi við alla þá aðila er breytingar mest varða. Hið minnsta ætti að byrja á að reyna slíkt.

Áminningarskylda og réttindavernd

LL hefur áður komið sjónarmiðum á framfæri við stjórnvöld er varða fyrirætlanir um að afnema áminningarskyldu starfsmannalaga. Ber sú markmiðssetning með sér hroðvirknisleg vinnubrögð þar sem stéttum opinberra starfsmanna virðist spyrt saman í eitt og málið amk. fram að þessu keyrt áfram á forsendum sem eru með öllu óskiljanlegar og taka akkúrat ekkert mið af sérstöðu lögreglumanna sem starfsstéttar.

Er ljóst að ef áminningarskylda gagnvart lögreglumönnum verður afnumin yrði um gríðarlega afturför að ræða í réttinda- og starfsvernd lögreglumanna, sem yrði þá í boði þeirrar ríkisstjórnar sem nú situr. Grátkór um slúbberta hjá ríkinu og algert þekkingar- og skilningsleysi á störfum og starfsumhverfi lögreglumanna má ekki verða til þess að stjórnvöld láti glepjast. Allt of mikið er í húfi hvað lögreglumenn varðar og að þessu leyti er það skylda yfirvalda að vernda lögreglumenn en ekki henda út réttindum þeirra og vernd í starfi.

Lögreglumenn annast einhver mest krefjandi og hættulegustu störf sem fram fara í íslensku samfélagi. Þeir þurfa stundum á augabragði að bregðast við hættulegum aðstæðum og raunar hverju því sem upp getur komið í mannlegu samfélagi, þ.á m. vopnaárásum, erfiðri náttúruvá, sjálfsvígum, handalögmálum og alvarlegum líkamsárásum, skipulagðri brotastarfsemi, rannsaka flókin sakamál, og svona mætti áfram lengi telja.

Lögreglumenn þurfa stundum að setja sig í mikla hættu við störf og taka erfiðar ákvarðanir á augabragði. Augljóst má vera að eftir því sem verkefnin í samfélaginu eru vandasamari og flóknari er aukin hætta á mistökum. Og lögreglumenn geta sannarlega gert mistök í starfi undir krefjandi kringumstæðum, alveg eins og t.d. læknar. Slíkt gerist, en sem betur fer í miklum minnihluta tilfella.

Það að ætla afnema áminningarskyldu gagnvart lögreglumönnum, sem felur í sér ákveðið meðalhóf í sjálfu sér og verndarskjöld fyrir lögreglumanninn í þessu krefjandi starfsumhverfi, sem við áminningu fær m.a. eðlilegt svigrúm til að bæta sig, stenst enga skoðun. Slíkar breytingar á lögum væru auk þess í ósamræmi við fyrirkomulag á Norðurlöndum og yrði gríðarleg afturför í réttindamálum og vernd lögreglumanna í starfi, sem yrði við slíkar lagabreytingar sett verulega niður.

Hér fyrr í þessu fréttabréfi var fjallað um flótta úr norsku lögreglunni. Þar bera lögreglumenn því m.a. við að fjárhagslegur sparnaður og slök stjórnun hafi um of ráðið för og m.a. valdið brottfalli úr stéttinni. Sporin hræða og ástandið hafði einnig verið mjög erfitt í Svíþjóð og m.a. er rætt um „sænska ástandið” og formenn norrænu lögreglulandssambandanna ályktuðu á sínum tíma um ástandið.

Stjórnvöld eiga ekki og eiga aldrei að stuðla að aðgerðum og lagasetningu sem í raun og veru er óskapnaður, þ.e. skerðir réttindi og veikir starfsumhverfi lögreglumanna.

Stefnumótun í löggæslu og samráð

Þá hefur dómsmálaráðherra nú í byrjun febrúar skipað nýjan stýrihóp um stefnumótun í löggæslu en hópnum er ætlað að marka heildstæða stefnu, skiplag og framtíðarsýn fyrir íslenska lögreglu og greina þróun löggæslumála til lengri tíma. Er markmiðið sagt m.a. að tryggja faglega forgangsröðun og skilvirka ráðstöfun fjárveitinga þannig að lögreglan geti byggt upp mannauð, búnað, tækni og verkferla með langtímasjónarmið að leiðarljósi.

Mun stýrihópurinn einnig skilgreina skýra og markvissa mælikvarða til að meta árangur í löggæslu, einkum með hliðsjón af þjónustustigi og öryggi almennings. Í hópnum eiga sæti sex einstaklingar en athygli vekur að þar af eru þrír lögreglustjórar sem ætla verður að hafi mikið til sömu eða svipaða stjórnunar-, fag- og verkefnareynslu, og einnig tveir sem hafa verið yfirmenn í lögreglu og m.a. haft með höndum tengiliðastörf fyrir íslensku lögregluna á vettvangi Europol, og þar með einnig svipaða reynslu.

Hinn sjötti er síðan sérfræðingur/sviðsstjóri hjá embætti ríkislögreglustjóra sem lengi hefur haft með höndum úrvinnslu tölfræðigagna og upplýsinga, sem er mikilvægt og ekki eru gerðar athugasemdir við. Að mati LL er hér um að ræða sérstaka samsetningu og einsleita á svo mikilvægu starfi sem þessi hópur á að hafa með höndum.

Enginn fulltrúi fag- og stéttarfélags lögreglumanna er í hópnum, ekki er fulltrúi úr háskólasamfélaginu sem ætla má einnig að væri mikilvægt í ljósi markmiða þessarar vinnu um m.a. öryggiskennd í samfélaginu, og ekki er heldur fulltrúi frá ákæruvaldinu í hópnum, né heldur stærsta embættinu sem hefur m.a. ýmis mikilvægustu verkefni lögreglu á landsvísu, o.s.frv., heldur virðist látið nægja að eiga samráð við slíka aðila.

Þá dugar einnig að leita sjónarmiða félagasamtaka og fræðasamfélags, líkt og lesa má úr fréttatilkynningu ráðuneytisins. Nú er það þannig að LL er í þeirri stöðu að vera í ítrekuðum samskiptum og viðtölum við fjölmiðla um málefni lögreglunnar og lögreglumanna, er í daglegum tengslum og samskiptum við lögreglumenn, hefur mikla þekkingu á öllu kjara- og starfsumhverfi þeirra og er auk þess í mjög miklum tengslum og samstarfi við stofnanir lögreglu og einnig systursamtök á Norðurlöndum og þekkir því m.a. vel þau vandkvæði sem uppi eru og hafa verið á Norðurlöndum og á evrópskum vettvangi, m.a. í gegnum störf í NPF og Eurocop.

Hér í annarri frétt í þessu vefriti er m.a. vísað til ummæla formanns norsku samtaka lögreglumanna og ummæla lögreglumanna í Noregi sem lýst hafa ýmsum vanköntum þar í landi. Eru vonbrigði að lagt sé af stað með þeim hætti sem raun ber vitni að þessu leyti og hætta á að vinnan missi marks í augum lögreglumanna þar sem ekki er tryggð nægjanleg breidd í starfinu.

Bera fyrstu vinnubrögðin merki um að kannski sé betur heima setið en af stað farið og ástæða til að setja fram gagnrýni á vinnubrögðin. Þá ber hópnum að skila vinnu sinni núna vorið 2026 sem er út af fyrir sig ansi knappur tími til svo viðamikillar vinnu.

Hér áður var vitnað til frétta frá Noregi um m.a. brottfall lögreglumanna úr starfi og erfiða stöðu þar svo og sænska ástandsins sem uppi var. Vilji stjórnvöld ná raunverulegum árangri með vinnu sem þessari er eindregið hvatt til vandaðs undirbúnings, að nægjanlegur tími sé tryggður til vinnunnar svo og að forðast einsleitni og að nægjanleg breidd í formi fagþekkingar og reynslu sé tryggð.